Oost- & Noord-Duitsland (mei/juni 2026)
Hans kwam een keer met de wens om naar de onderzeeërs van het Maritim
Museum U 461 Peenemünde en het Technisches Museum U 995 in Laboe bij
Kiel in Noord-Duitsland te gaan. Ik was al bezig geweest met het
samenstellen van een reis naar de voormalige DDR en kwam zo op meer
bijzondere plekken om onderweg te bezoeken. Steeds meer en op zich
wel voor meerdere reizen. Een deel van die wensen kan ik voor een
toekomstige reis met Sven bewaren. Zo ben ik gekomen tot een rondreis
van toen dagen door Oost- & Noord-Duitsland met nagenoeg elke dag
iets interessants.
Zo onstond deze reis vol geschiedenis.
Vrijdag 29 mei. Wanneer ik bij Hans kom, is hij bezig met het maken
van een afspraak met een oogarts. We laden zijn spullen in de auto.
Hij heeft routekaarten van de ANWB en nog een oude Wegenatlas van
Duitsland. Bij Arnhem is een vervelende opstopping door de herin-
gevoerde grenscontrole. Vooral vrachtwagens hebben daar last van,
want die staan kilometerslang op de rechterrijstrook.
Hamminkeln
We pauzeren in de ruime eetzaal bij Bors mein Bäcker in Hamminkeln;
Hans betaalt. Bij Hünxe ga ik op advies van de navigatie binnendoor
om een stuk file te vermijden. Hans heeft zijn eigen navigatie van
Garmin bij zich. Bij de volgende afslag staan we wel in de file en
door het Ruhrgebied zijn nog een paar keer opstoppingen. Daarna
een heuvelachtige route met gelukkig minder verkeer.
Olpe
Van 15:40 - 19:40 zitten we in de schaduw op een fraai terras van
Cafe Extrablatt Olpe aan BiggeSee. Het is een warme dag en dat is
aan de kleding van de bezoekers te zien. Ze hebben hier goed eten
en drinken. Ik heb goulashsoep. Minpuntje is dat er relatief veel
gerookt wordt. Aan de overkant van het meer is een zwembad met
speelweide en springkussen met tienermeiden in zwarte bikini’s.
En ik zie waterfietsen aan de overkant. Het parkeerkaartje wordt
door het restaurant vergoed. Ik betaal de rekening.
Kirchen
We overnachten even buiten het kuuroord Kirchen (Sieg). Vanaf
Siegen is een stuk weg afgesloten, daarom moeten we via een smalle
omleiding. We hebben hotelkamers 31 en 41, boven elkaar, met zicht
op de parkeerplaats. Het hotel heeft verschillende zalen; wij
zitten in de buurt van de bar nog wat te drinken. In de zaal
achter ons zit een gezelschap Nederlanders met af en toe luide
muziek en karaoke. Meezingers van Henk Wijngaard en dergelijke.
Zaterdag 30. Wakker worden met een mooi uitzicht vanuit de kamer,
met wat mist tegen de heuvels. Om halfnegen ontbijten.
Er blijken twee groepen Nederlanders te zijn, waaronder motor-
rijders. Vanaf hier hebben we een rustig stuk autobahn.
Wetzlar
Om elf uur zijn we bij het Ernst Leitz Museum Am Leitz-Park.
Een groot bestraat terrein met Leica-hoofdkantoor, museum,
hotel en café. Moderne architectuur en heel mooi aangelegd plein.
Parkeren kan direct naast de gebouwen. Omdat de tijdelijke
tentoonstelling op dit moment niet toegankelijk is, krijgen
we korting op het museum € 8 x 2 (rabattiert).
Naast informatief, is het museum ook interactief met
spiegels, kleuren, licht en lenzen.
Na dit boeiende museum lopen we naar Café Leitz, aan de
overkant van de straat. Een mooi ontworpen café met veel glas
en de wc’s in de kelder. We hebben warme Apfelstrudel mit
Vanilleeis. Wanneer je in Duitsland bent, dan moet je toch
Apfelstrudel eten! En cappuccino en thee met een fraaie zand-
loper.
Tijdens de voorbereiding heb ik me verdiept in Goethe
(28 augustus 1749, Frankfurt am Main - 22 maart 1832, Weimar).
Nu had ik al veel eerder het Ernst Leitz Museum in Wetzlar op
het programma staan, de reden waarom die stad onze eerste
bestemming is. Tot mijn verbazing heeft Goethe ook een link
met Wetzlar, namelijk de volgende:
Im Lottehaus in Wetzlar tauchen die Besucher in die Welt des 18.
Jahrhunderts ein. Das 1863 als Gedenkstätte für Charlotte Buff
durch Wetzlarer Bürger eröffnete Museum ist Schauplatz der Welt-
literatur und erinnert an den Sommer 1772, in dem Johann
Wolfgang von Goethe fast täglich hier zu Gast war. Was er in
Wetzlar erlebte, bildete die Grundlage für seinen ersten
Erfolgsroman „Die Leiden des jungen Werthers“.
Das Lottehaus war das Elternhaus der jungen Charlotte Buff, in
welche sich Goethe verliebte, als er in Wetzlar ein Praktikum
am Reichskammergericht absolvierte. Mit insgesamt elf
Geschwistern bewohnte sie das Haus. Charlotte Buff, genannt
Lotte, kümmerte sich nach dem frühen Tod ihrer Mutter um die
Familie. Johann Wolfgang Goethe fühlte sich hingezogen zu der
jungen hübschen Frau, die jedoch schon verlobt und somit
unerreichbar für den jungen Dichter war.
Goethe is in Frankfurt Am Main geboren en ging volgens Boudewijn
Büch naar Wetzlar om zijn alleroverheersende vader te ontkomen.
Het geboortehuis in Frankfurt am Main brandde in de oorlog tot
de grond toe af en is wel herbouwd. Maar geen Frankfurt dit keer;
ik wil sowieso liever niet met eigen auto door grote steden.
Inmiddels heb ik Het lijden van de jonge Werther (1774) van
Goethe gelezen. Een zeer tragisch verhaal van slechts 167 blad-
zijden dat de tand des tijds heel goed heeft doorstaan. Sommige
passages zijn uitzonderlijk romantisch. Zoals:
Alles wat ze zei had karakter, met ieder woord zag ik nieuwe
charme, zag ik nieuwe vonken van geest opflitsen in haar gezicht,
dat een steeds vergenoegdere uitdrukking leek te krijgen, omdat
ze voelde dat ik haar begreep. [..] Met hoeveel verrukking ik
in die zwarte ogen keek, hoe ik me door die levendige lippen
een frisse, blozende wangen voelde aangetrokken, en zo opging
in de sublieme geest die sprak uit wat ze zei dat ik de woorden
waarmee ze zich uitdrukte soms niet eens hoorde.
Steinau an der Straße en de gebroeders Grimm
’s Middags hebben we onderweg tijd voor het Brüder-Grimm-Haus in
het klassieke Steinau an der Straße. Jacob (1785) en Wilhelm
Grimm (1786) zijn geboren in Hanau bij Frankfurt am Main.
In 1791 verhuisde de familie naar Steinau an der Straße waar ze
zijn opgegroeid (1791-1796). Het stadje heeft zijn uiterlijk
behouden uit de tijd dat de familie Grimm er woonde.
In 1798 verhuisden de gebroeders Grimm naar hun tante in Kassel.
In het uiteindelijke “Sprookjes van Grimm” zijn zo’n 200
verhalen en nog eens 10 kinderlegendes opgenomen.
Het is warm. We parkeren om kwart over drie op een veld naast
het centrum. Het museum is informatief, maar een beetje veel
om alles aandachtig te lezen. We zoeken het terras op van Cafe
Restaurant Rosengarten. Hans een halve liter bier, ik thee met
een koekje en honing en een stuk gebak met verse aardbeien.
Oberhof
Daarna volgt een snelle route door een heuvelachtig landschap
met opvallend weinig bebouwing. En nog een stuk autobahn tot
we omhoog rijden naar Oberhof op een plateau van achthonderd
meter. Daar heb ik kamers gereserveerd in het beroemde Panorama-
hotel. We hebben kamer 173 en 175 naast elkaar. Parkeren kost
€ 9. Het hotel is zeer kindvriendelijk met een speelplaats en
zwembad.
Ik had een restaurant in het centrum uitgezocht, maar daar hangt
een briefje op de deur dat ze vandaag gesloten zijn. Hans heeft
trek in pizza, dus lopen we een stukje terug naar Da Salvatore
voor een royale pizza en calzone met rode wijn en kersensap.
Voor wat achtergrond over de DDR heb ik Achter de Muur, Oost-
Duitsland 1949-1990 uit 2024 van Katja Hoyer gelezen.
In Achter de Muur presenteert zij voor het eerst een volwaardige,
evenwichtige geschiedenis van de DDR – een geschiedenis die
enerzijds werd gemarkeerd door wachttorens aan de grens, door
geheime politie en brute onderdrukking, maar anderzijds door
uitgebreide sociale zorg, ongeëvenaarde gendergelijkheid en
afschaffing van privileges. Er waren burgers die het zwijgen
werd opgelegd, maar er waren er ook die zich voor het eerst
gehoord voelden.
Wat opvalt, is dat de DDR nogal kleurloze leiders heeft gehad,
ook al valt er over het liefdesleven van Honecker het een en
ander te vertellen. Opmerkelijk is dat de Sovjet-Unie niet
pertinent tegen hereniging was. Oorspronkelijk was er ook
geen sprake van de vorming van een aparte staat.
De Sovjet-Unie heeft veel invloed gehad op de DDR. In eerste
instantie traumatisch door verkrachtingen en plunderingen uit
wraak voor de Duitse inval waar twintig miljoen doden bij
vielen. Maar ook voor de herstelbetaling, waar zestig procent
van de industriële productie in beslag genomen werd.
Tot de oprichting van de Muur (augustus 1961) en betere
beveiliging van de rest van de grens tussen beide Duitslanden,
vluchtten er jaarlijks tienduizenden naar het westen.
In 1953 alleen al 330.000. Met de uitbreiding van controle
door Stasi en Volkspolizei veranderde dat. Tussen 1961 en 1989
vielen er 140 slachtoffers bij vluchtpogingen in Berlijn.
Omdat de DDR zo afgesloten was, moest de regering meerdere
keren ingrijpen om iets aan de economie te doen. Daarbij werden
bijvoorbeeld mensen die graag naar het westen wilden geruild
voor kunstmest, exotisch fruit, kleding en westerse producten
die in zogenaamde Intershops te koop waren voor westers geld.
En er was import van arbeiders uit Vietnam en Cuba. In 1977
kwam de DDR op het idee om koffieproductie op te zetten in
Vietnam. Daardoor is Vietnam nu nog steeds een grote producent
van instantkoffie.
Maar een staat die sterk leunde op subsidies voor huren en
cultuur kon niet blijven bestaan. Langzaam werd meer samen-
gewerkt met de Westerse buren van de BRD. Vaak zonder daar al
te veel bekendheid aan te geven.
De openstelling van de grens tussen Hongarije en Oostenrijk
bracht daar een versnelling is. De grote protesten waren niet
meer houdbaar, terwijl bijvoorbeeld de Hongaarse opstand van
1956 en soortgelijke opstanden in China en later in Myanmar
en Iran koste wat kost op gewelddadige manier werden neer-
geslagen, ging de DDR kort na de veertigste verjaardag
plotseling open en werd na bijna een jaar opgeheven.
Toen de DDR begin jaren zestig, na officieel alle pan-Duitse
ambities te hebben laten varen, besloot dat ze een wintersport-
centrum nodig had dat aan internationale standaarden kon
voldoen, werd het kleine stadje Oberhof in het Thüringer Woud,
in het zuidelijke district Suhl, als locatie gekozen.
Oberhof kende al sinds het einde van de 19e eeuw een bescheiden
toeristische traditie. En wat paste beter bij deze aspiraties
van internationaliteit en wintersport dan experts uit de enige
socialistische staat met een deel van de Alpen – Joegoslavië
– de opdracht te geven om enkele van de belangrijkste gebouwen
in het nieuwe Oberhof te ontwerpen?
Het eerste Joegoslavische gebouw in Oberhof is ook het beroemdste
en het symbool van de stad: het Interhotel "Panorama" (1969).
Het idee dat een belangrijke locatie in de eerste plaats een
symbolisch gebouw nodig heeft, was in de jaren zestig praktisch
een stedenbouwkundig principe in de DDR. Of het de juiste
beslissing was, valt te betwisten, maar het is onmiskenbaar dat
deze symbolen, zelfs na het einde van de DDR, een veel grotere
impact hebben gehad dan veel andere dingen die de DDR heeft
voortgebracht. Dit geldt ook voor het Interhotel "Panorama".
Het verrijst in het uiterste noorden van Oberhof.
Op een glazen basis, die vlak is aan de straatkant maar drie
verdiepingen hoog op de steile helling, dragen uitstekende
betonnen balken de twee hotelblokken. Ze beginnen met een
gedeelte van twee verdiepingen, rijzen diagonaal op tot dertien
verdiepingen en lijken naar elkaar toe te streven zonder elkaar
ooit te kunnen raken, omdat ze op hun hoogste punten zij aan
zij verschoven zijn. Als twee enorme driehoeken van raamkozijnen
en donker hout staan ze daar op een hoogte van meer dan 800
meter in het hart van het Thüringer Woud. De schuine daken
moeten skischansen oproepen.
Unser Sandmännchen
In 1973 arriveerde het Sandmännchen voor het eerst in Oberhof
in een bobslee. Hij had de stad drie jaar eerder al bezocht.
Zijn vakantie daar beviel hem duidelijk goed, want hij is een
vaste bezoeker van het Thüringer Woud.
Het kleine mannetje met de puntige baard, de nachtmuts en de
knoopogen heeft werkelijk de wereld rondgereisd. Hij heeft in
een winterslee door Krakau gereden, met een fietstaxi door
Vietnam gereisd en een boottocht over de Donau naar Boedapest
gemaakt. Hij heeft op kamelen door Egypte gereisd, de Afrikaanse
savanne doorkruist in een safarijeep, met een hondenslee naar
het Noordpoolgebied gereisd en is zelfs in Oberhof aangekomen
in een bobslee.
Nu het Sandmännchen in 2019 zijn 60e verjaardag viert, kan hij
terugkijken op talloze reiservaringen. Zoals zijn herinneringen
aan het Thüringer Woud. De dromenbrenger, die al zes decennia
lang zand in de ogen van zoveel kinderen strooit, is een ware
liefhebber van Zuid-Thüringen. Zijn bezoeken aan de regio zijn
ontelbaar.
Na de eerste uitzending van het Sandmännchen op 22 november
1959 duurde het nog elf jaar voordat de zandstrooier eindelijk
enthousiast werd over een bezoek aan het Thüringer Woud.
De eerste gedocumenteerde vakantie op de heuvel dateert uit
1970, toen hij de kinderen van het Pionierskamp bezocht.
Het is mogelijk dat het Sandmännchen tijdens dit bezoek het
Panorama Hotel ontdekte, dat slechts een jaar eerder was
geopend en waarvan het dak deed denken aan een skischans, en
het als landingsplaats koos.
Drie jaar later checkte het Sandmännchen voor het eerst in
bij het toenmalige Interhotel. Hij arriveerde in een blauwe,
door een propeller aangedreven slee en de portier begroette
hem op ski's. Zijn korte bezoek in deze aflevering duurde
precies twee minuten en 38 seconden.
Of het nu te danken was aan het enthousiasme van het Sand-
männchen voor het kleine stadje aan de Rennsteig of simpelweg
aan zijn plezier in zijn nieuwe voertuig, is onmogelijk met
zekerheid te zeggen. Maar één ding is zeker: het Sandmännchen
genoot blijkbaar zo van het stadje aan de Rennsteig dat hij
later datzelfde jaar terugkeerde. Deze keer arriveerde hij
echter met een nieuw vervoermiddel: ook in 1973 vloog hij
aan in een zilveren bobslee-raket en landde op het steile
dak van het Panorama Hotel.
Naast bedenker Gerhard Behrendt en componist Wolfgang Richter
is Harald Serowski verantwoordelijk voor de voertuigen van het
Sandmännchen als voertuigbouwer. Het Sandmännchen heeft aan-
zienlijke ervaring opgedaan met het besturen van allerlei
voertuigen. Hij vloog voor het eerst in een helikopter in 1960,
dus 13 jaar later was de bobslee geen probleem meer.
Zijn wagenpark omvat meer dan 300 voertuigen. Hij heeft
Trabants en Wartburgs, brandweerwagens, betonmixers, sneeuw-
ploegen, watertankwagens en maaidorsers bestuurd; trams,
metro's en smalspoortreinen en zelfs een raket!
Zondag 31 mei. Om halfnegen sluiten we aan bij het ontbijt-
buffet in een enorme eetzaal met Indiaas, Filipijns en Viet-
namees personeel en robots. De berglucht doet ons goed.
Omdat we vandaag geen grote afstand hoeven te overbruggen,
lunchen we wat langer in het mooi ontworpen Cafe del Sol in
Erfurt met stokbrood en avocadosalade met cappuccino en een
pistachemilkshake.
Weimar
Dan is het nog een klein stukje naar Weimar. Met een hart-
stikke leuke ontvangst in het Boutique Hotel Weimar Amalienhof,
met mijn naam bij een gereserveerd plekje op de parkeerplaats
en een glas citroenwater van Beatrice. Daarna introductie van
mijn kamer Anna Amalia (105) en Hans’ kamer Johanna Schopenhauer
(205) door Francesca. Het hotel is klassiek ingericht en bestond
al in de tijd van Goethe.
Tien minuutjes op de kamers en dan een ronde door het verrassend
aangename, oude centrum. Ik koop vijf ansichtkaarten voor
slechts € 1,- per stuk. We lopen over de Markt tot het Herderplatz
en slaan af naar het monument van Goethe en Schiller op het
Theaterplatz.
Dan terug naar het adres van restaurant Hibrido aan de Markt.
Hier drinken en eten we warme chocolademelk, rosé, tomatensoep met
friet en flammkuchen met tonijn. Een deel van het personeel komt
uit Vietnam. Ik weet dat “mooi” in het Vietnamees “dep” is.
Het gaat regenen dus verhuizen we van het terras naar binnen.
Van een Vietnamese serveerster krijg ik het wachtwoord van de wifi.
Het is binnen mooi gedecoreerd. We rekenen € 64 af met fooi.
Weimar is de plaats waar Goethe lang woonde en is overleden, maar
ook bekend vanwege de Weimarrepubliek, de benaming van Duitsland
in de periode van 1918/1919 tot 1933, toen het land voor het eerst
een volwaardige democratie was. Ik ken Weimar vooral van de
afleveringen die Boudewijn Büch (Den Haag, 14 december 1948 –
Amsterdam, 23 november 2002) aan Goethe in zijn televisieserie
besteedde.
Maandag 1 juni. Bij de receptie kom ik te weten dat we tot twee
uur bij het hotel mogen parkeren. We lopen naar de historische
begraafplaats. De Fürstengruft kost voor ons samen € 13. Hans
maakt een praatje met de man bij het loket, nadat ik gezegd heb
dat het mij een saaie baan lijkt; hij is in Zaandam in Nederland
geweest en Hans maakt hem warm voor enkele andere steden.
In de kelder zijn de graven van Goethe & Schiller en vorstinnen,
prinsen en prinsessen. Ik herinner me hoe Boudewijn Büch het
graf van zijn held Goethe kwijlend aanraakte.
We hebben meer tijd voor Weimar en gaan met de auto naar het
Bauhaus museum. Entree is € 22. Een interessant museum! Alleen
al de architectuur van het gebouw. De Bauhaus-periode was een
invloedrijke beweging in kunst, design en architectuur die
duurde van 1919 tot 1933. De beweging werd gestart in Duitsland
en staat bekend om haar minimalistische ontwerpen, strakke
geometrische vormen en de gouden regel dat 'vorm volgt uit
functie'. We drinken wat in het café van het museum.
Het parkeren in de parkeergarage kost € 8 en ik moet met cash
betalen, want bank- en visakaart werken niet!
Chemnitz
Tussen 1949 en 1990 viel Chemnitz onder de Duitse Democratische
Republiek (DDR). In 1953 verving de regering van de DDR de naam
Chemnitz door Karl-Marx-Stadt.
We rijden vervolgens naar Chemnitz. Op de autobahn zijn werkzaam-
heden. Lange stukken waar je maar 80 km/uur mag. In Chemniz gaan
we naar 50s ville Diner. We krijgen een tafel voor een uur, want
het gehele restaurant is vanaf zes uur volgeboekt! Dat had ik niet
verwacht voor een maandagavond. We bestellen frisse kipsalades
met limonade, sinaasappelsap en cappuccino. Het restaurant is van
binnen en buiten schitterend gedecoreerd. Alsof je in Amerika bent.
Zelfs de programma’s op de televisie zijn in het Amerikaans-Engels.
Zwickau
Binnendoor rijden we een stukje terug naar Zwickau, minder snel
dan ik had verwacht door een omleiding. Bij het hotel moet ik het
kenteken op een tablet invullen. Parkeren voor het hotel kost € 10.
Ik heb een ruime kamer, 517, op de hoogste verdieping. Hans zit
iets verderop in de gang. We gaan nog wat drinken in restaurant
bij het hotel. De bediening is hier niet zo vriendelijk, heel
anders dan bij de receptie.
Dinsdag 2 juni. Weer om half negen ontbijt. Het August Horch
Museum gaat om half tien open en zit op drie minuten rijden van
ons hotel. Entree is twee keer € 15. Het personeel is hier buiten-
gewoon vriendelijk. In de eerste hal zijn vier Auto Union merken,
de Horch Audi, DKW en Wanderer. Klassiekers met in eerste instantie
vier cilindermotoren en later achter cilinders.
Er worden opnames gemaakt van een aanwinst en we hebben even
contact met Jeannine Reiher van de marketing, een fotograaf, en
een oudere cameraman van TV Westsachsen. Vooral die laatste heeft
een mooi lokaal dialect.
Alle informatiebordjes lezen kost tijd; ik stel voor om iets
sneller te gaan want er lijkt nog veel meer te komen. Het museum
is geweldig, een absolute aanrader! Tussen de twee fabriekshallen
die het museum vormen, pauzeren we in het restaurant met tiramisu,
himbeer (framboos) limonade en cappuccino.
De volgende hal heeft racewagen uit de jaren dertig met zestien
-cilindermotoren. Zelfs een racewagen met een hakenkruis. En een
leuke simulatie van een racebaan. Daarnaast een grote collectie
Trabantjes. In een afgescheiden ruimte kun je zien hoe duroplast
(thermoharder) werd gemaakt en in welke kleuren Trabantjes werden
gespoten. We zitten in een Trabant waar we een simulatie-opdracht
moeten uitvoeren voor een scherm. Zodra je een fout maakt, komt
er een politieauto achter je aan die een boete uitdeelt.
Na ons willen graag vier tieners, drie jongens en een meisje.
Daarna thee in het restaurant.
In de kleine winkel bij de ingang koop ik een Trabant met caravan,
een Barkas van het Poolse Lego-merk COBI en een boekje over de
Trabant. Dat kan ik niet laten liggen.
Meissen
We rijden naar Meissen. Omdat een afrit langs de autobahn is af-
gesloten, moeten we tot bijna in Dresden door en komen dan via een
langzame route langs Elbe in de porseleinstad. We maken een foto-
stop aan de andere oever. Ik vertel Hans over onze langjarige
kennissen Bernd en Barbara die in de Albrechtsburg wonen.
Nog maar net weer onderweg zie ik een tankstation. Een mooi
moment om de tank te vullen, dan hoeft dat morgen niet.
Weinböhla
In een kwartier rijden we van Meissen naar Pension Kalinde in
Weinböhla. Hier heb ik in 2017 ook overnacht met Weiwei en mijn
ouders. Telefonisch krijg ik de code van de voordeur en
instructies over hoe de kamersleutels met afstandsbediening
werken. Het pension is van een uitstekende kwaliteit met een
praktische inrichting van degelijke materialen. Hans slaapt
beneden en ik boven de ontbijtzaal.
Ik heb geen tijd te verliezen en kijk vlakbij even bij Zießow
Heinz Autohaus. Dat is een garage met een kleine werkplaats
waar een Trabant op de brug staat. Op het terreintje achter
een muur staan net als de vorige keer enkele Trabantjes die
voor onderdelen worden gebruikt. Het eigenaarsechtpaar is in
de werkplaats. Ze zijn niet zo jong meer. Ik vertel dat ik
Trabant liebe.
Karin
Rond vijf uur rijden we naar Karin. We bekijken de foto’s aan
de muur in het halletje, ook die van onze familie. Inclusief
de foto van de eerste kennismaking met Karin op een camping
in Tsjechoslowakije, voor haar huwelijk en ook nog voor mijn
geboorte. Eerst even bij haar in de woonkamer zitten. Ze zit
achter een laptop. Die gebruikt ze om spelletjes te doen, zegt
ze. Daar moet ze bij lachen. Het is een oud spel op een cd-rom.
Ze klaagt dat het zo stil is. Ten opzichte van toen ze hier
net kwam wonen ziet ze de huidige buren nauwelijks. Ze verhuurt
een appartement in de buurt aan een man die revalideert van
een beroerte.
We rijden naar hun oude adres in de Beethovenstrasse. Ik maak
foto’s. Iets verderop woonden opa en oma. Rondom dat huis is
een prachtige tuin. Ik zeg dat Annett altijd bij opa en oma was.
Volgens haar werd Annett van haar afgenomen door opa en oma,
omdat oma een dochtertje had verloren.
Dan rijden we naar de wijnberg. We lopen het laatste stukje.
Hier was ook het huis van de familie Vogel. Herr Vogel leeft nog,
maar zijn vrouw niet meer. Volgens mij was dat de vorige keer ook
al zo. We halen herinneringen op over de wijnberg, bijvoorbeeld
hoe trots Peter was toen hij met een kleine tractor tussen de
druivenranken reed.
Via een omweg gaan we naar een nieuw Grieks restaurant bij een
sportveld met kegel- en bowlingbaan. Veel restaurants zijn
vandaag gesloten. Het is nog schitterend weer; we kunnen mooi
buiten zitten. Het eten is uitstekend. Hans en Karin drinken
witte wijn. Haar kleindochter Sarah is inmiddels achttien.
Annett heeft een sportieve auto en komt haar binnenkort halen.
Ze rijdt dan in een dag op en neer vanuit de regio Stuttgart.
Ik vraag naar Bernd & Barbara uit Meissen. Ze vertelt over hun
twee zonen die in Oost-Duitsland wonen. Ze vertelt over het
stoken van Gewächshäuser met bruinkool. Er waren zes grote kassen
en daarnaast nog wat kleinere. Ik kan me ook een walnootboom
herinneren.
Karin vertelt over autorijles die ze heeft gehad in een Ameise
transportpick-up. Dat is een klein voertuig waar je staand in
rijdt. Daarna in een Saporoshez, een Russische auto met de motor
achterin. Die was zonder levertijd; een Trabant moest je volgens
haar twaalf tot vijftien jaar op wachten. Ik vraag naar Heike
Hanke. Volgens Karin is ze ernstig ziek en misschien al overleden.
Haar jongere broer (van Enrico zijn leeftijd) woont hier.
Ze vertelt ook nog een keer het verhaal over de verkoop van hun
tuiniersbedrijf en het runnen van een pension en huismeesterschap
voor de appartementen op het vroegere terrein van het bedrijf.
Financieel is ze daar na het overlijden van Peter niet goed uit-
gekomen. Er waren meerdere schuldeisers van de gebouwde
appartementen. Van alles wat ze verkocht heeft, kon ze in haar
huidige appartement kopen en ze heeft nog een appartement iets
verderop gekocht voor verhuur.
Enrico woont in Chemnitz en heeft volgens Karin ‘Rosinen im Kopf’,
wat betekent dat hij chaotisch is. Hij heeft het huis in Wegberg
voor veel minder kunnen verkopen dan gewenst. Hij had bijna niks
aan onderhoud gedaan. Onlangs heeft hij voor tachtigduizend euro
een elektrische auto gekocht, maar die is defect en niemand kan
‘m maken. Nu rijdt hij in een VW Golf.
Zijn oudste zoon is nog fanatiek met golf bezig. Hij wil zelfs
een opleiding in Amerika doen en misschien professioneel van golf
leven, en anders misschien golfleraar worden. De jongste zoon
houdt meer van voetbal en woont bij zijn Braziliaanse moeder in
Brüggen (in de buurt van Wegberg). De vriend van de moeder heeft
twee tienerdochters.
Karin gaat af en toe op pad met vijftien weduwes van de lokale
wijnbouwvereniging. En in juni (binnenkort) en september doet ze
korte vakanties binnen Europa. Via een andere route brengen we haar
terug naar huis. Ze weet nog te vertellen dat Peter zijn dochter
Conny 64 is geworden. Hij was ongeveer 18 toen hij haar kreeg.
De Edeka supermarkt tegenover haar appartement is gesloopt en
wordt door een Aldi vervangen. We krijgen een tas met wijn en
cadeautjes mee voor de familie in Friesland. Hans krijgt ook een
fles wijn. Zoals altijd is ze royaal en vrijgevig. We krijgen elk
jaar nog pakketjes, zoals we in de DDR-tijd ook pakketjes over
en weer stuurden.
Woensdag 3 juni. Bij het ontbijt is onder andere een ouder
Nederlands koppel. Hans moet het bier (Meissner Schwerter) van
gisteravond nog betalen, die hij hier in de lobby heeft gedronken.
Aan de juffrouw die vanmorgen in de ontbijtzaal werkt. We doen nog
een laatste ronde in Weinböhla door Beethovenstrasse en langs de
Alte Gartnerei. Dan via Moritzburg naar de A13 en vandaag een
flink stuk naar het noorden.
We nemen een kijkje bij een Russisch oorlogsbegraafplaats
(Sowjetisches Ehrenmal) met twee tanks langs de weg. Met plakkaten
over de Russen die Europa van de fascisten hebben bevrijd. Sinds
de inval in Oekraïne in 2014 is dictator en agressor Vladimir
Poetin zelf de grootste fascist op aarde, een schande. Ik wist
niet van dit monument af, maar het staat prominent naast de
doorgaande weg, we gaan hier even rondkijken.
Wünsdorf - Zossen
In Wünsdorf - Zossen (de Bücher-und-Bunkerstadt) zelf, slaan we af
naar het “House of the Officers” waar de Russen hun hoofdkwartier
in de DDR-tijd hadden. Daar staan hekken omheen.
Helaas is het alleen op afspraak te bezoeken voor speciale foto-
tours, heb ik op internet gezien. Het gebouwencomplex is van voor
de Tweede Wereldoorlog en heeft veel verschillende functies gehad.
We pauzeren daarna bij Cafe Wünsdorf. Een zeer gemoedelijke plek
met in eerste instantie veel oudere bezoekers. Als lunch nemen we
kersenkoek en puddingachtige cheesecake met abrikoos en groene thee.
Om kwart voor twee zijn we weer onderweg. Hans krijgt een misselijk
gevoel. Daarom aan de noordoostkant van Berlijn even stoppen.
Het verkeer via de A10 langs Berlijn is rustig. We hebben geen
opstoppingen. Ondanks dat we een beetje laat zijn vertrokken, zijn
we vlot onderweg. Langs de A11 pauzeren we in Gramzow bij Gasthof
& Eisdiele Grüner Baum met warme chocolademelk en ijschocolade.
Met fooi € 7,50. De bankpas werkt hier niet, dus betaal ik cash.
Het lijkt wel alsof ze hier lagere prijzen hebben, misschien is
het een armere regio.
Vervolgens een rustige autobahn A20 richting Usedom. Voor Wolgast
worden we geflitst op een 70 kilometer/uur weg. Ik had net een
vrachtwagen ingehaald en reed dus iets te snel. Benieuwd of ik de
boete thuis ga ontvangen. Vanaf Wolgast is het verkeer minder snel.
We overnachten net voor Peenemünde in Hotel Friesenhof. Ik heb
kamer 208 met uitzicht op een speelplaats en weide met twee Friese
paarden. Hans heeft een kamer op de begane grond.
Om kwart voor zeven gaan we eten in het mooie restaurant van het
hotel. Ik heb soljanka (een lichtzure maaltijdsoep uit de Russische
keuken) met brood en daarna noedels met groenten en een klein beetje
(te weinig) Parmezaanse kaas. Het eten wordt snel geserveerd en is
van een uitstekende kwaliteit. Inclusief fooi betaal ik € 80.
Al was zowel de vrouwelijke als mannelijke bediening wat kortaf
en nogal merkwaardig in de communicatie.
Peenemünde
Donderdag 4 juni. Vanaf twintig voor acht kan ik ongestoord een
half uur baantjes trekken in het zwembad van het hotel. In Oberhof
is dat er niet van gekomen. We hebben weer om half negen ontbijt.
En wederom uitstekend verzorgd. Het is dan nog een kwartiertje
rijden door een bosrijke omgeving naar Peenemünde. We parkeren ruim
twee uur met klein muntgeld.
Voor € 13 (weer cash) in totaal, kunnen we door de U-461.
Een onderzeeër uit 1961. De laatst overgebleven Sovjet-onderzeeër
van de befaamde Project 651-klasse (door de NAVO aangeduid als de
Juliett-klasse). Het is een van de grootste conventionele onder-
zeeërs ooit gebouwd. De bemanning bestond uit 80 man. Heel veel
apparatuur om te bedienen, je kunt er wel duizelig van worden.
Een douche met tegelvloer, omhooggaande radar en periscope.
Soms een beetje lastig om door de luiken tussen de waterdichte
compartimenten te kruipen.
Na de onderzeeër gaan we drinken bij Hafenblick aan de kade.
In de koeling zie ik Pippi Langstrumpf zitrone limonade. Dat kan
ik niet laten staan! Dan maar even iets anders dan thee. Ze hebben
ook Sandmännchen erdbeer limo. We kijken ook nog even bij het
Techniekmuseum met een V2-raket op het terrein. Maar het zou een
beetje overdadig worden om dat nu ook nog te bezoeken. Dan hadden
we hier nog een nacht moeten blijven. Ik zie zelfs mensen op het
dak van Kraftwerk Peenemünde lopen.
In de Tweede Wereldoorlog werd vlak naast Peenemünde onderzoek en
ontwikkeling gedaan naar in eerste instantie geheime V-wapens, de
zogenaamde Vergeltungswaffen, die werden gebruikt door de Duitse
Wehrmacht.
Er bestonden twee soorten onbemande vliegende wapens met een
explosieve lading: de V1 (een vliegtuig) en de V2 (een raket).
Deze laatste werd op Peenemünde getest en was het eerst gebruikte
ballistisch wapen, dat naar zijn doelwit geleid kon worden.
In 1936 was het ontwerp voor de raket klaar en begon men onderzoek
en experimenten te verrichten in Peenemünde. In 1942 vond de eerste
lancering plaats van de V-2 en gaf Hitler de toestemming voor de
massaproductie ervan. Na bombardementen in 1943 door de RAF werd de
productie verplaatst naar de Harz, waar in grotten de productie
plaatsvond in het kamp Mittelbau-Dora.
Sellin
Nog ruim twee uur rijden, via een provinciale weg en vervolgens
snellere weg naar het noorden. Bij Stralsund over de bijna drie
kilometer lange Rügenbrug naar het vakantie-eiland Rügen.
Vervolgens via veel smallere wegen naar Sellin. Dat stadje heeft
prachtige architectuur, veel witte houten huizen en hotels en is
behoorlijk toeristisch. Aan de rand van het stadje parkeren we
voor € 4 cash. We eten op het terras bij “Klein & Fein” van
Villa Elsbeth thee, salade en ijs met warme kersen. Ze hebben
hier Poolse serveersters. Er komt een flinke bui, maar we kunnen
buiten onder een grote parasol blijven zitten.
Binz
Tot 16:42 is de parkeertijd. Dan nog een kwartiertje rijden naar
een ridderhotel in Binz. Een grappig gedecoreerd complex van
gebouwen met een kapelletje waar je in kunt trouwen en films zien.
We hadden besproken om naar Prora te gaan. Ik krijgt nog een
duimpje op de foto’s en filmpjes die ik op Whatsapp naar Hans heb
gestuurd. Maak me vervolgens klaar en klop hem op de deur. Maar
hoor hem snurken en hij is niet wakker te krijgen.
Ik haal mijn droog geworden zwembroek aan de kledinghanger uit
de auto en spreek met de man bij de receptie. Ik had bij het
inchecken een folder gezien van schilderijen in de Kappel.
Ik ben nieuwsgierig. Hij wil me die wel vijf minuten laten zien
en legt uit dat de kapel twee jaar geleden is aangebouwd met
vloerverwarming. Boven staan de stoelen voor het bruidspaar.
De schilderijen zijn van Prof. Dr. Silvia Vandermeer. Ze is
oorspronkelijk niet van hier. Boven hangt ook werk van haar;
ik mag boven kijken. Ik klop nogmaals op Hans’ kamerdeur, die
is nog aan het slapen. Dan maar alleen en laat een berichtje
achter.
Prora
Prora ligt een paar kilometer ten noorden van Binz. Drie toegangs-
wegen hebben allemaal een slagboom. En parkeerterreinen met
betaald parkeren.
In Prora werd vanaf 1936, in de nazitijd, het gigantische badhotel
Prora gebouwd voor het Kraft durch Freude-project. De opdracht
voor de bouw werd in 1935 gegeven door Adolf Hitler zelf. In het
badhotel moesten twintigduizend vakantiegangers uit de arbeiders-
klasse zich kunnen ontspannen. Hitler ging ervan uit dat
arbeiders die zich goed konden ontspannen ook sterke zenuwen
kweekten. Hij meende dat alleen een volk dat zijn zenuwen
beheerst in staat is tot grote prestaties. De militaire leiders
destijds dachten ook pragmatisch met het idee het complex tijdens
een eventuele oorlog ook als hospitaal te laten dienen.
Het hotel bestaat uit een kilometerslange rij gebouwen langs de
kust. Alles aan het ontwerp was kolossaal, megalomaan en buiten-
maats. Twee vleugels (noordelijke en zuidelijke vleugel) met
ieder vier grote bouwblokken van elk 550 meter lang, in het
totaal 4,5 km lang. Het gehele project vormde één lijn die de
zachte ronding van de baai volgt. In totaal telde het complex
tienduizend tweepersoonskamers, alle naar het oosten gericht met
uitzicht op zee. Verder zouden er twee golfslagbaden komen, een
theater, een bioscoop en een feestzaal met 25.000 zitplaatsen.
Aan een kade zouden cruiseschepen en zelfs onderzeeërs kunnen
afmeren.
Het complex zou in de zomer van 1940 in gebruik worden genomen.
Toen in september 1939 de Tweede Wereldoorlog uitbrak, legde men
de bouw stil. Acht hotelblokken, het theater en de kade waren op
dat moment in ruwbouw klaar. De feestzaal en de golfslagbaden
zijn nooit gebouwd. Prora is ook nooit gebruikt voor het doel,
waarvoor het werd ontworpen. Het behoort daarom tot de Grote
nutteloze werken.
Tijdens de oorlog werd een deel van het complex provisorisch
bewoonbaar gemaakt voor de tijdelijke huisvesting van burgers,
die de bombardementen op Hamburg waren ontvlucht.
Ik parkeer bij de Dritte Strasse op een plek waar dat eigenlijk
niet mag, maak snel wat foto’s en haal een folder over Prora
naast de deur van het documentatiecentrum. Terug bij het hotel
is Hans wakker. We gaan dan nog thee en cappuccino bij mij op de
kamer drinken met stukjes Deventerkoek. Achteraf gezien had ik
misschien naar Prora kunnen gaan met de QR-code die we van het
hotel kreeg. Maar ja, achteraf gezien.
Vrijdag 5 juni. Weer om halfnegen ontbijt. En wederom een
uitstekend buffet, zelfs met zalm! Ook in de ontbijtzaal mooie
decoraties, zoals schilden aan het plafond. Het hotel is voor
“adults only”, dus niet voor kinderen.
Ik vraag aan de receptioniste waarom? ‘Das hat sich so aus-
kristallisiert.’ Er zijn volgens haar hier in Binz genoeg
hotels geschikt voor kinderen met animatie en een speelplaats.
Halverwege de rit van vandaag pauze bij een café naast een Norma
supermarkt in Dummerstorf. Ik neem een Mozart schnitte (kan die
niet laten staan, met dat chocolade-viooltje..) en groene thee.
Vandaag een beetje een saaie route. Ik rijd niet zo snel, want
de afstand valt mee.
Lübeck
In Lübeck zitten we in het LIHO-hotel. We arriveren net voor
vier uur. In de straat van het hotel is het parkeren gratis, maar
het blijkt lastig om een plekje te vinden in de smalle eenrichting-
verkeerstraten. Frau wolf staat bij de receptie. We kunnen gratis
koffie en thee nemen in de ruime lobby. Daar zijn boeken, een
speelhoek en een piano. Leuk om te zitten, want we hebben alleen
een poef op de kamers.
Dan gaan we de gezellige studentenstad in. Een Hanzestad.
Het regent een beetje, daarom in plaats van verder rondlopen eerst
maar avondeten in Restaurant Alte Schmiede. Heerlijk eten voor
een goede prijs met goede muziek op de achtergrond. En leuke
bediening uit Iran! Na het eten lopen we door het centrum langs
het Buddenbrookhaus.
Thomas Mann Thomas Mann (6 juni 1875 – 12 augustus 1955, Zürich)
is in Lübeck geboren. Ik heb ooit de verfilmingen van Der Zauber-
berg (1982) en Death in Venice (1971) gezien. Wegens tijdgebrek
kan ik niet zomaar dikke romans van Thomas Mann lezen, maar ik
heb wel de miniseries The Confessions of Felix Krull (1982) op
dvd aangeschaft en gezien. Net als Der Zauberberg met een
internationale bezetting en ook enigszins eenzelfde sfeer.
De productie heeft voor die serie Magali Noël en Fernando Rey
weten te strikken. Hoewel inmiddels een beetje oubollig en
opnames een beetje amateuristisch op mijn overkwamen, was het
acteren zeer goed.
Daarnaast heb ik De familie Mann, Geschiedenis van een gezin,
door Tilmann Lahme gelezen. Geen gewone familie. Allereerst
omdat Thomas in wezen op jonge mannen valt en tenminste bi-
seksueel is. Hij gaat toch trouwen en ondanks de gebrekkige
belangstelling voor zijn vrouw, worden er zes kinderen geboren.
Zijn vrouw lijkt zich als taak te hebben gesteld - met haar
familiegeld - te zorgen dat Thomas in alle rust kan werken.
De kinderen zijn voor een deel ook niet heteroseksueel. Klaus
en Erika zijn de buitenbeentjes. Voor het verkrijgen van het
staatsburgerschap en deelname aan het Amerikaanse leger wil
Klaus zelfs doen alsof hij een vriendin heeft. Bij Erika denk
je aan het aantal partners dat ze op vrouwen valt, maar – al
was het voor het geld – ze heeft ook relaties met oudere mannen.
De familie ontvlucht Duitsland en krijgt het Tsjecho-Slowaaks
staatsburgerschap. Wanneer de oorlog uitbreekt, wijken ze uit
naar Amerika en worden daar staatsburger.
Van de ongeveer 130.000 gevluchte Duitsers in Amerika gaat de
familie Mann de bühne op om de Amerikanen college te geven over
Duitsland. Mann is teleurgesteld in de afwachtende houding van
Roosevelt.
Onder andere door de communistenjacht en polarisatie in de
Verenigde Staten van na de Tweede Wereldoorlog, keren ze terug
naar Europa en worden ten slotte Zwitsers. Een groot deel van
de familie is begraven op de begraafplaats van de laatste woon-
plaats Kilchberg met uitzicht over het helderblauwe meer van
Zürich.
In het centrum van Lübeck staat het Buddenbrookhaus, het voor-
malige huis van de familie van Thomas Mann. Nu is het een
museum gewijd aan de schrijver en zijn broer Heinrich. Op dit
moment is het Buddenbrookhaus gesloten vanwege een groot-
schalige verbouwing.
Buddenbrooks: Verfall einer Familie (1901) is de beroemde
debuutroman van Thomas Mann, die de neergang van een rijke
koopmansfamilie uit Lübeck over vier generaties beschrijft.
Het meesterwerk vestigde zijn reputatie en was een belangrijke
factor bij het toekennen van de Nobelprijs voor de Literatuur
in 1929.
Zaterdag 6 juni. Weer een uitstekend ontbijtbuffet. Bij het
afruimen helpt Frau Riedemann, met zuigvlekjes in haar hals.
Kiel/Laboe
Vandaag staat nog een onderzeeër op het programma. Enkele reis
anderhalf uur, dus daar zijn we een groot deel van de dag mee
kwijt. Bij Kiel alvast voor ruim honderd euro tanken, dan hoeft
dat morgen onderweg niet. Parkeren in Laboe kost € 3,50 met Visa.
De Duitse U 995 onderzeeër komt uit 1943 en staat op de wal.
Het historisch en technisch onderzeeërmuseum is in de U-boot, die
actief was in de Tweede Wereldoorlog. Deze is ten opzichte van
de Rus uit 1961 zeer goed onderhouden en veel ruimer. Entree is
€ 8 per persoon. Halverwege staat iemand met een morse-code-spel
zoals Tetris, je moet de letters wegspelen voor ze de ‘grond’
raken. Leuk!
Langs de kade zoek ik een plekje om wat te eten en te drinken.
We kiezen Seeterrassen, een uitstekende keuze. Daar heb ik Marzi-
pan Nuss taart met groene thee. Het eten bij de andere bezoekers
ziet er ook zeer goed uit, ruime porties vis bijvoorbeeld.
De bakermat van de Noord-Duitse marsepein is de Hanzestad Lübeck.
Deze stad staat wereldwijd bekend om haar superieure marsepein-
kwaliteit, gekenmerkt door een hoog amandelgehalte en minimaal
gebruik van toegevoegde suikers.
‘s Avonds weer eten bij de Alte Schmiede in het centrum, want ik
heb geen beter alternatief gevonden. En gisteravond hadden we al
beloofd terug te zullen komen. Zalmfilet voor mij en Lübecker
Pfanne voor Hans. De familie van de serveerster komt ook eten.
Ik heb chocoladecake met ijs na. De serveerster wenst ons een
Schöne Heimreise.
Zondag 7 juni. Weer zalm bij het ontbijt. Helaas moeten we vandaag
naar huis. Ik had direct wel een ronde door Zuid-Duitsland willen
doen, maar kan helaas niet langer. Langs Hamburg zijn meerdere
opstoppingen. We pauzeren net voor Bremen bij Daisy’s Diner in
Oyten met cheesecake tot half twee. Weer zo’n Amerikaans restaurant.
Daarna weer opstoppingen langs Bremen. Tot slot een pauze bij
Bäckerei Sundag in Schüttorf tot sluitingstijd 16:30. Met rol-
latordames en een minder oud stel naast ons. We zijn in de buurt
van Bad Bentheim en dus bijna in Nederland.
Zonder verdere verkeersdrukte naar huis.
Einde van een mooi reisje door Oost- en Noord-Duitsland. We hebben
tijdens deze reis weinig Trabantjes in het wild gezien. Minder dan
negen jaar geleden. Duitsland is goedkoper ten opzichte van
Nederland wat bijvoorbeeld eten, brandstof en toegangsprijzen van
musea betreft. En de hotels waren stuk voor stuk zeer goed, zowel
de kamers als de ontbijtbuffetten. We hadden een druk programma,
maar zo vaak hebben we niet de gelegenheid om zoiets te doen; dan
moet je de tijd ook goed benutten!
Johan (17 juni 2026)